Nhiều vườn cà phê tại Phường Nam Gia Nghĩa (tỉnh Lâm Đồng) đã bước qua tuổi 20-25 năm, cây già cỗi, năng suất tụt dốc trong khi chi phí chăm sóc không giảm. Thay vì nhổ bỏ trồng lại từ đầu (mất 3-4 năm kiến thiết cơ bản chưa có thu), kỹ thuật ghép cải tạo bằng giống TR4 giúp tận dụng bộ rễ khỏe sẵn có, rút ngắn thời gian phục hồi vườn. Đây là hướng đi được ngành nông nghiệp Tây Nguyên khuyến khích để trẻ hóa vườn cà phê mà không phá vỡ dòng tiền của nông hộ.

Vì sao nên ghép cải tạo thay vì trồng lại từ đầu?

Vườn cà phê già cỗi thường cho năng suất thấp, hạt nhỏ, dễ nhiễm sâu bệnh. Nếu nhổ bỏ trồng lại, nông hộ phải chờ 3-4 năm kiến thiết cơ bản mới có thu hoạch ổn định, đồng thời tốn chi phí làm đất, cây giống mới. Ghép cải tạo (còn gọi là ghép chồi thay tán) tận dụng bộ rễ trưởng thành đã ăn sâu, nên cây phục hồi nhanh hơn hẳn — chỉ sau khoảng 18-24 tháng đã có thể cho thu bói.

Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên (WASI/Eakmat) xem ghép chồi cải tạo là giải pháp nâng cao năng suất, chất lượng vườn cà phê bằng các dòng vô tính chọn lọc chất lượng cao như TR4, TR9. Đây là những dòng đã được công nhận, kháng bệnh gỉ sắt tốt và cho hạt to.

Giống TR4 — dòng vô tính năng suất cao

TR4 là một trong các dòng vô tính chọn lọc được đưa vào chương trình tái canh cà phê vối (Robusta) ở Tây Nguyên. Ưu điểm nổi bật: sinh trưởng khỏe, khả năng kháng bệnh gỉ sắt cao, cỡ hạt lớn và chín tập trung — thuận lợi cho thu hái và chế biến. Kinh nghiệm tái canh tại Lâm Đồng cho thấy khi thay các giống cũ già cỗi bằng TR4, TR9, TR11, năng suất bình quân được nâng từ hơn 2,8 tấn/ha lên ổn định 6-7 tấn/ha (dẫn chứng từ chương trình tái canh Lâm Đồng, kết quả cụ thể còn tùy điều kiện chăm sóc từng vườn).

Quy trình ghép chồi cải tạo cơ bản

Kỹ thuật ghép cải tạo được nhiều tài liệu khuyến nông mô tả theo các bước chính:

• Cưa/đốn cây cũ: cắt thân cây cà phê cũ, chừa lại phần thân cao hơn mặt đất khoảng 50cm để gốc bật chồi mới.
• Chọn chồi gốc: khi gốc đâm chồi, chọn lọc khoảng 3-4 chồi khỏe mạnh, phân bố đều để giữ lại làm gốc ghép.
• Ghép chồi giống mới: khi chồi gốc đủ lớn, tiến hành ghép nêm/ghép áp chồi giống TR4 lấy từ vườn đầu dòng sạch bệnh. Vết ghép cần buộc chặt, che chắn tránh mưa nắng trực tiếp.
• Chăm sóc sau ghép: tưới đủ ẩm, bón phân cân đối để chồi ghép bật mạnh; tỉa bỏ chồi dại mọc từ gốc để tập trung dinh dưỡng nuôi chồi ghép.

Nên ghép cải tạo cuốn chiếu từng phần vườn thay vì cưa toàn bộ một lúc, để vẫn giữ được một phần thu nhập trong giai đoạn chuyển đổi.

Mô hình thực tế tại Đắk Nông

Ghép cải tạo TR4 không phải lý thuyết. Tại địa bàn Đắk Nông (nay thuộc tỉnh Lâm Đồng), từ khoảng năm 2012 đã có nông dân cưa toàn bộ vườn cà phê trên 1ha để ghép cải tạo bằng các giống năng suất cao hơn như dòng vô tính TR4 kết hợp dòng cà phê dây tại địa phương. Ngành nông nghiệp tỉnh cũng vận động nông dân chuyển đổi diện tích cà phê già cỗi, năng suất thấp bằng hình thức tái canh và ghép cải tạo những giống chất lượng tốt.

Lưu ý để ghép cải tạo thành công

Ghép cải tạo đòi hỏi kỹ thuật và thời điểm phù hợp. Vài điểm nông hộ tại Nam Gia Nghĩa cần cân nhắc:

• Chỉ ghép trên gốc còn khỏe, bộ rễ chưa bị nấm bệnh hại nặng; gốc quá yếu nên trồng lại.
• Chồi ghép phải lấy từ vườn đầu dòng được công nhận, sạch bệnh — không lấy chồi trôi nổi.
• Ghép vào đầu mùa mưa để cây đủ ẩm, chồi ghép bật nhanh.
• Kết hợp bón phân hữu cơ cải tạo đất bazan quanh gốc để nuôi bộ rễ khỏe.

Câu hỏi thường gặp

Ghép cải tạo bao lâu thì cho thu hoạch trở lại?

Nhờ tận dụng bộ rễ trưởng thành, vườn ghép cải tạo thường cho thu bói sau khoảng 18-24 tháng, nhanh hơn đáng kể so với trồng lại từ đầu (3-4 năm).

Giống TR4 có ưu điểm gì so với giống cũ?

TR4 là dòng vô tính chọn lọc, sinh trưởng khỏe, kháng bệnh gỉ sắt tốt, hạt to và chín tập trung, cho năng suất cao hơn hẳn các giống thực sinh già cỗi.

Có nên cưa cả vườn một lúc để ghép không?

Nên ghép cuốn chiếu từng phần để vẫn giữ một phần thu nhập trong giai đoạn chuyển đổi, trừ khi vườn đã quá kiệt cần cải tạo đồng loạt.

GiaNghiaLand tổng hợp thông tin kỹ thuật từ Viện Eakmat (WASI) và các nguồn khuyến nông để nông hộ tham khảo. Trước khi ghép cải tạo diện tích lớn, bà con nên liên hệ trạm khuyến nông địa phương hoặc vườn giống đầu dòng được công nhận để được hướng dẫn kỹ thuật và cung cấp chồi giống chuẩn.