Người mới mua đất rẫy ở Đắk Nia hay tính chi phí xây nhà theo giá niêm yết của vật liệu, rồi vỡ kế hoạch khi hóa đơn thực tế đội lên 15-20%. Lý do gần như luôn giống nhau: đường vào rẫy xa mặt lộ, xe tải lớn không vào được, phải tăng bo bằng xe nhỏ hoặc công gánh. Ở địa hình đồi dốc quanh Đắk Nia, tiền vận chuyển và bốc dỡ mới là khoản quyết định đắt rẻ, không phải giá gạch hay xi măng chênh nhau vài trăm đồng.

Vì vậy bài toán chọn vật liệu ở đây không phải "mua loại nào rẻ nhất" mà là "loại nào tận dụng được nguồn tại chỗ, loại nào buộc phải chở từ trung tâm Gia Nghĩa về, và làm sao dồn vào ít chuyến xe nhất". Dưới đây là cách người xây lâu năm trong vùng vẫn làm.

Đá chẻ bazan: thứ Đắk Nia có sẵn, đừng chở từ nơi khác về

Cả vùng Đắk Nia nằm trên nền bazan, nên đá chẻ, đá hộc là thứ gần như luôn mua được ngay trong xã hoặc xã kế bên. Đá chẻ dùng xây móng băng, kè taluy chống trượt, tường rào, chân cột — những hạng mục ăn khối lượng lớn. Mua đá tại chỗ tiết kiệm rõ nhất vì đá nặng, chở xa là gánh nguyên tiền dầu.

Kinh nghiệm thực tế: hỏi thẳng các hộ vừa xây trong thôn xem họ lấy đá ở bãi nào, giá bao nhiêu một khối tại bãi và bao nhiêu khi giao tận rẫy. Chênh lệch giữa hai con số đó chính là chi phí đường vào của riêng mảnh đất bạn — con số này quan trọng hơn giá đá, vì nó lặp lại cho mọi vật liệu nặng khác.

Cát, đá mi, sỏti: hỏi kỹ nguồn sông và quãng đường

Cát xây tô và đá mi (đá dăm) thường phải lấy từ các bãi tập kết dọc trục chính rồi chở vào. Đây là nhóm dễ bị đội giá nhất vì vừa nặng vừa cần đúng loại: cát bê tông khác cát tô, lẫn nhiều bùn thì vữa yếu. Ba điểm cần kiểm trước khi đặt:

• Cát có sạch không: bốc một nắm bóp thử, buông ra mà tay còn dính bùn nhớp là cát bẩn, xây dễ nứt chân chim. Cát sạch buông ra rời tay.
• Xe có vào tận nơi được không: nếu xe ben phải đổ ở đầu đường rồi tăng bo, hỏi luôn giá tăng bo mỗi khối để cộng vào dự toán từ đầu.
• Gom một lần đủ dùng: cát đá để ngoài trời không hỏng, nên đặt đủ cho cả phần thô trong một chuyến thay vì gọi lắt nhắt nhiều lần — mỗi lần gọi là một lần trả phí xe.

Gạch: cân nhắc gạch không nung ngay tại vùng nguyên liệu

Vùng bazan như Đắk Nia có sẵn nguyên liệu cho gạch không nung (gạch bê tông, gạch block), và nhiều cơ sở nhỏ trong vùng tự đúc. Gạch không nung có lợi thế: đúc gần công trình nên phí vận chuyển thấp, kích thước lớn nên xây nhanh, tường chắc. Nhược điểm là nặng hơn và cần thợ quen tay tô cho phẳng.

Gạch nung tuynel (gạch đỏ truyền thống) nhẹ, dễ tô, thợ nào cũng quen, nhưng thường phải chở từ lò xa hơn. Với nhà rẫy cấp 4 thông thường, nên hỏi giá cả hai loại đã tính tới tận rẫy rồi mới quyết — đừng so giá tại lò, vì loại đúc gần thắng ở khoản vận chuyển.

Xi măng, sắt thép: đây mới là thứ bắt buộc chở từ Gia Nghĩa

Xi măng và sắt thép gần như phải lấy từ đại lý ở trung tâm Gia Nghĩa hoặc trục lộ lớn. Nhóm này giá khá đồng đều giữa các đại lý, nên đừng mất công dò giá từng bao — thứ đáng thương lượng là công giao hàng và lịch giao. Mẹo tiết kiệm:

• Đặt đại lý giao thẳng vào rẫy trong cùng chuyến chở vật liệu khác, gộp đơn để họ tính một lần phí xe.
• Xi măng kỵ ẩm, chỉ đặt lượng dùng trong 1-2 tuần và phải có chỗ kê cao ráo, phủ bạt — mua dồn nhiều mà để mốc là mất trắng.
• Sắt thép mua theo đúng bảng thống kê thép của bản vẽ, tránh mua thừa cây to rồi cắt phí.

Mái và vật liệu nhẹ: chọn theo khí hậu hai mùa

Đắk Nia mưa dầm kéo dài rồi lại nắng gắt mùa khô, nên phần mái quyết định nhà mát hay nóng, bền hay mau dột. Tôn lạnh chống nóng hoặc mái ngói đều dùng được; ngói bền và mát hơn nhưng nặng, kéo theo kèo phải chắc và chi phí cao hơn. Nếu làm tôn, nên chọn loại có lớp chống nóng và đóng trần để giảm hầm hơi mùa khô.

Các vật liệu nhẹ (tôn, xà gồ, tấm lợp) chở dễ, ít tốn phí vận chuyển hơn nhóm nặng, nên ưu tiên chọn theo chất lượng và độ hợp khí hậu chứ đừng vì tiết kiệm chút phí xe mà chọn loại mỏng, mau hỏng.

Gợi ý phân nhóm vật liệu theo nguồn để dồn chuyến xe

Vài điều nên làm trước khi đặt vật liệu

1. Đo lại đường vào bằng chính xe sẽ chở: đi thử một vòng xem xe ben, xe tải vào được tới đâu, chỗ nào phải tăng bo. Con số phí tăng bo này phải nằm trong dự toán ngay từ đầu.
2. Hỏi 2-3 hộ vừa xây trong thôn: họ biết bãi nào bán đúng loại, thợ nào làm được, và cạm bẫy nào của riêng vùng này — thông tin quý hơn mọi bảng giá trên mạng.
3. Gom đơn theo chuyến: lên danh sách vật liệu theo từng giai đoạn (móng, thân, mái) và cố dồn mỗi giai đoạn vào ít chuyến xe nhất.

Xây nhà trên đất rẫy Đắk Nia không đắt vì vật liệu, mà đắt hay rẻ nằm ở chỗ bạn hiểu nguồn tại chỗ tới đâu và tổ chức vận chuyển khéo tới đâu. Nắm được điều đó, cùng một ngôi nhà có thể chênh nhau cả chục triệu tiền xe.